O apelido Fraguas

Ana Boullón

15/05/2019

O apelido Fraguas pertence ó grupo dos que proceden de nomes de lugar e, dentro destes, correspóndese a unha palabra viva, a fragua, ‘o taller onde se traballa o ferro'. Procede dun antigo frauga < *frabica, do lat. fabrica ‘arte do ferreiro', ‘fragua', derivado de faber ‘ferreiro', ‘artesán'. Tamén deu lugar a formas intermedias, que non callaron no léxico común, pero que se conservan na toponimia e se documentan desde moi antigo, polo menos desde o século XII, coas formas antigas Frávegas, Frauugas e Fraugas.

O mesmo étimo deixou tamén o nome de lugar Frádega, presente, tanto en singular como en plural, en sete lugares de Galicia e en varios microtopónimos (isto é, lugares non habitados): Frádega en Ames e en Brión, Frádegas en Xove, A Frádiga en Mañón e O Páramo, O Camiño da Frágueda en Sarreaus, Frágadas en Lousame. E diminutivos como A Fraguicela, na Capela, A Fragocela, en San Sadurniño e Fragüelas, no Pino. Ben se ve con esta abundancia de formas que a actividade do ferreiro era moi importante na sociedade. E aínda se lles pode engadir outras que facían referencia ó mesmo concepto, quérese dicir, o lugar onde traballaba o ferreiro: no Nomenclátor de Galicia hai 33 lugares e 7 parroquias chamadas A(s) Ferreira(s), 28 lugares A(s) Ferrería(s), e 19 lugares O(s) Mazo(s).

Ao seren topónimos tan frecuentes, non sorprende que todas estas voces deixasen apelidos: Ferreira, Ferreiroa/Ferreirúa, Ferrería. E tamén Fragua e Fraguas. Como adoita acontecer cos apelidos toponímicos, o mapa onde se mostran os seus portadores indica claramente a área principal de onde procede este. O recurso Cartografía dos apelidos de Galicia permite ver que Fraguas está moi concentrado en Cotobade, e espallado nunha zona compacta arredor del. En principio, esta distribución parece apuntar a dous topónimos Fraguas, un da parroquia de Caroi, e outro na próxima de Tomonde, en Cerdedo, hoxe deshabitada. Pero as cousas non sempre son o que parecen, e semella que neste caso a orixe do topónimo vén do apelido, e non ó revés.

Na Idade Media houbo nesta área un territorio chamado As Fragas, que se atesta desde o século XIII na parroquia de Santa Mariña das Fragas (mosteiro de San Salvador de Lérez, AHN), hoxe no concello de Campo Lameiro, e mais noutras denominacions da zona:

Freguesía de San Miguel de Carballedo [Cotobade], sito en terra das Fragas de Pontevedra 1574 ACS

Freguesía de San Miguel do Campo das Fragas 1586 ACS; hoxe, O Campo (San Miguel), en Campo Lameiro

Nesa zona era apelido común da Fraga ou das Fragas e na documentación de Cotobade procedente do Catastro de Ensenada (1752) atopamos casos de conversión en Fraguas:

Juan de Fraguas, labrador (556v); Joseph e Manuel, aprendices de cantería, fillos de Juan de Fragas (555v)

Manuel de Fragas, propietario de muíños (551v); Mathias, curtidor, fillo de Manuel de Fraguas (552v)

É estraño que o nome dunha xurisdición non deixase pegadas nos apelidos; ademais, o topónimo Fraguas non se documenta antes do XVIII, e, por último no Catastro de Ensenada (1753) só consta un ferreiro, polo que o plural non parece moi xustificado. Por tanto, é posible que o apelido (das) Fragas fose reconvertido en (das) Fraguas e este dese lugar ó topónimo da parroquia de Caroi (e mais á de Tomonde). Na mesma área vemos outros cambios aparentemente arbitrarios, como os Andón da Terra de Montes que pasaron a Andión.

En todo caso, Cotobade conta hoxe con 179 ocorrencias do total de 614 en toda Galicia, e hoxe é o seu sétimo apelido máis frecuente, segundo o Instituto Galego de Estatística. Por iso non é sorprendente que o persoeiro a quen se lle dedican este ano as Letras Galegas, Antonio Fraguas Fraguas, alí nacido, o levase duplicado. Todo un vaticinio para quen se había de converter nun dos máis egrexios estudosos da nosa cultura popular.

Ana Boullón
Membro correspondente da Academia


Axenda de actos Ver todos
Sábado 19 de outubro de 2019 / 9:30 h
IV Xornada de Onomástica Galega. Os nomes das rúas - Museo de Pontevedra

Novas da Academia

Subscríbete